Γιατί σκαλίζουμε κολοκύθες το Halloween; Η παράξενη ιστορία του Jack-o’-lantern

Κάθε Halloween, οι κολοκύθες μεταμορφώνονται σε τρομακτικά πρόσωπα και φωτίζουν εισόδους, παράθυρα και αυλές.

Αλλά η παράδοση αυτή είναι πολύ πιο περίεργη απ’ όσο φαίνεται. Γιατί, αρχικά, δεν χρησιμοποιούσαν κολοκύθες.

Photo by ClickerHappy / Pexels

Το Jack-o’-lantern ξεκίνησε από πολύ παλιότερες παραδόσεις, πέρασε μέσα από κελτικές γιορτές, συνδέθηκε με έναν πανούργο άντρα που λεγόταν Stingy Jack και τελικά απέκτησε τη μορφή της πορτοκαλί κολοκύθας που γνωρίζουμε σήμερα.

Ας γυρίσουμε λοιπόν πίσω στον χρόνο.

Πριν από το Halloween: η γιορτή του Samhain 

Σύγχρονη αναπαράσταση του Samhuinn στο Εδιμβούργο της Σκωτίας.
Photo: James Illing / Wikimedia Commons

Πριν από περίπου δύο χιλιάδες χρόνια, οι κελτικοί λαοί της Ιρλανδίας και άλλων περιοχών των Βρετανικών Νήσων γιόρταζαν το Samhain, μια γιορτή που συνδεόταν με το τέλος της συγκομιδής και την έναρξη της σκοτεινής περιόδου του χρόνου.

Το Samhain είχε έντονο υπερφυσικό χαρακτήρα. Σύμφωνα με τις παραδόσεις που συνδέθηκαν αργότερα με τη γιορτή, εκείνη την περίοδο τα όρια ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών γίνονταν πιο ασαφή και τα πνεύματα μπορούσαν να περιπλανώνται ανάμεσα στους ζωντανούς.

Οι άνθρωποι άναβαν μεγάλες φωτιές και χρησιμοποιούσαν διάφορες πρακτικές για να προστατευτούν από τα υπερφυσικά όντα.

Δεν υπήρχαν ακόμη κολοκύθες με τρομακτικά πρόσωπα όπως τις ξέρουμε σήμερα.

Όμως είχε ήδη δημιουργηθεί το βασικό σκηνικό: φωτιές, σκοτάδι, πνεύματα και φόβος για το υπερφυσικό.

Από το Samhain στο Halloween 

Πολλούς αιώνες αργότερα, οι χριστιανικές γιορτές άρχισαν να συνδέονται με παλαιότερες τοπικές παραδόσεις.

Τον 8ο αιώνα, η 1η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως ημέρα αφιερωμένη στους Αγίους Πάντες. Η παραμονή της γιορτής έγινε γνωστή ως All Hallows’ Eve, δηλαδή η «παραμονή των Αγίων Πάντων».

Με τον χρόνο, το All Hallows’ Eve μετατράπηκε γλωσσικά σε Halloween.

Έτσι, η σύγχρονη γιορτή δεν προέρχεται από μία και μοναδική παράδοση. Είναι αποτέλεσμα της συνάντησης παλαιότερων κελτικών εθίμων με μεταγενέστερες χριστιανικές και λαϊκές παραδόσεις.

Τα πρώτα φαναράκια ήταν από γογγύλια 

Παραδοσιακό σκωτσέζικο φαναράκι Halloween από σκαλισμένο γογγύλι (tumshie).
Photo: Lorna M. Campbell / Wikimedia Commons

Κάπου στην πορεία εμφανίζεται μια παράδοση που μας ενδιαφέρει πολύ περισσότερο.

Στην Ιρλανδία και σε άλλες περιοχές των Βρετανικών Νήσων, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν γογγύλια, και άλλα μεγάλα ριζώδη λαχανικά για να φτιάξουν αυτοσχέδια φαναράκια.

Τα άδειαζαν από το εσωτερικό, σκάλιζαν πάνω τους πρόσωπα και έβαζαν μέσα ένα κερί.

Τα φαναράκια μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο των εθίμων γύρω από το Halloween και συνδέθηκαν με την ιδέα της προστασίας από τα κακά πνεύματα.

Το National Museum of Ireland διατηρεί μάλιστα ένα τέτοιο παράδειγμα, γνωστό ως Ghost Turnip. Πρόκειται για ένα φανάρι από γογγύλι που συνδέεται με την περιοχή Fintown της κομητείας Donegal και χρονολογείται περίπου στις αρχές του 20ού αιώνα.

Δες το αυθεντικό Ghost Turnip στη συλλογή του National Museum of Ireland.

Ο Stingy Jack

Jack-o'-lantern ως δαιμονική μορφή σε χαλκογραφία του George Cruikshank, 1842
George Cruikshank / Wellcome Collection, Public Domain

Η παράδοση των φαναριών συνδέθηκε αργότερα με έναν ιρλανδικό λαϊκό θρύλο για έναν άντρα που ονομαζόταν Stingy Jack, δηλαδή «Τσιγκούνης Jack».

Υπάρχουν αρκετές διαφορετικές εκδοχές της ιστορίας, επομένως δεν υπάρχει μία απολύτως συγκεκριμένη μορφή του θρύλου.

Στη γνωστότερη εκδοχή, ο Jack ήταν ένας πανούργος άνθρωπος που κατάφερε να ξεγελάσει τον Διάβολο περισσότερες από μία φορές.

Κάποια στιγμή κατάφερε να τον παγιδεύσει και τον ανάγκασε να υποσχεθεί ότι δεν θα έπαιρνε ποτέ την ψυχή του.

Ο Jack, φυσικά, πίστευε ότι είχε βρει τον τρόπο να ξεφύγει για πάντα. Δεν είχε υπολογίσει όμως τι θα συνέβαινε μετά τον θάνατό του.

Όταν ο Jack πέθανε, σύμφωνα με τον θρύλο, δεν μπορούσε να μπει στον Παράδεισο. Αλλά ούτε ο Διάβολος τον δεχόταν στην Κόλαση.

Έτσι ο Jack έμεινε καταδικασμένος να περιπλανιέται στη γη.

Ο Διάβολος του έδωσε ένα αναμμένο κάρβουνο για να φωτίζει τον δρόμο του. Ο Jack το έβαλε μέσα σε ένα άδειο γογγύλι.

Έτσι δημιουργήθηκε η εικόνα του Jack με το φανάρι του, ενός καταδικασμένου πνεύματος που περιπλανιέται μέσα στη νύχτα.

Είναι σημαντικό όμως να θυμόμαστε ότι πρόκειται για λαϊκό θρύλο και όχι για ιστορικό γεγονός. Η ιστορία αυτή έχει πολλές παραλλαγές.

Το όνομα «Jack-o’-lantern» υπήρχε πριν από την κολοκύθα

Η λέξη jack-o’-lantern δεν ξεκίνησε ως ονομασία για τη σκαλισμένη κολοκύθα.

Στην Αγγλία, ήδη από τον 17ο αιώνα, η λέξη μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για έναν άνθρωπο που κρατούσε φανάρι, όπως έναν νυχτοφύλακα.

Χρησιμοποιήθηκε επίσης για τα παράξενα φωτάκια που, σύμφωνα με παλιές πεποιθήσεις, εμφανίζονταν πάνω από έλη και βαλτώδεις περιοχές. Αυτά ήταν γνωστά ως will-o’-the-wisp ή ignis fatuus.

Έτσι, η ονομασία «Jack-o’-lantern» είχε ήδη μια ολόκληρη ιστορία πριν συνδεθεί με το σκαλισμένο λαχανικό.

Το πώς ακριβώς ενώθηκαν όλες αυτές οι σημασίες δεν είναι απολύτως ξεκάθαρο.

Η παράδοση φτάνει στην Αμερική

Κατά τον 19ο αιώνα, Ιρλανδοί και άλλοι Ευρωπαίοι μετανάστες μετέφεραν στις Ηνωμένες Πολιτείες τις παραδόσεις τους.

Στη Βόρεια Αμερική υπήρχαν κολοκύθες σε αφθονία. Σε αντίθεση με τα γογγύλια, ήταν μεγάλες και πολύ πιο εύκολο να αδειάσουν και να σκαλιστούν.

Έτσι, το παλιό έθιμο προσαρμόστηκε στο νέο περιβάλλον.

Το γογγύλι άρχισε σταδιακά να δίνει τη θέση του στην κολοκύθα.

Η αλλαγή δεν έγινε από τη μια μέρα στην άλλη. Οι σκαλισμένες κολοκύθες αρχικά συνδέονταν γενικότερα με το φθινόπωρο και τη συγκομιδή και σταδιακά απέκτησαν όλο και ισχυρότερη σχέση με το Halloween.

Σε δημοσίευμα της Limerick Chronicle το 1837 αναφέρεται διαγωνισμός για σκαλισμένο λαχανικό, με βραβείο για το καλύτερο «Jack McLantern» (“best crown of Jack McLantern”), το καλύτερο σκαλισμένο φανάρι.

Με άλλα λόγια, η ιδέα του να προσπαθείς να φτιάξεις το πιο εντυπωσιακό ή περίεργο φαναράκι δεν είναι καθόλου σύγχρονη.

Η κολοκύθα γίνεται ο νέος Jack-o’-lantern

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι σκαλισμένες κολοκύθες δεν συνδέθηκαν αμέσως αποκλειστικά με το Halloween.

Τον 19ο αιώνα εμφανίζονται αναφορές σε κολοκύθες που είχαν σκαλιστεί με πρόσωπα και φωτίζονταν από μέσα, στο πλαίσιο φθινοπωρινών εορτασμών.

Σιγά-σιγά όμως η κολοκύθα και το Halloween άρχισαν να συνδέονται όλο και περισσότερο.

Το 1866, η Daily News του Kingston στον Καναδά περιέγραψε εορτασμούς του Halloween στους οποίους χρησιμοποιήθηκαν κολοκύθες σκαλισμένες σε φωτισμένα πρόσωπα.

Αυτό αποτελεί μία από τις πρώιμες γραπτές μαρτυρίες που συνδέουν ξεκάθαρα τη σκαλισμένη κολοκύθα με το Halloween. Το National Geographic αναφέρει επίσης ότι η πρώτη γνωστή εικόνα μιας κολοκύθας Jack-o’-lantern πιθανότατα δημοσιεύτηκε το 1867 στο Harper’s Weekly.

Η μετάβαση από τα γογγύλια στις κολοκύθες, επομένως, ήταν σταδιακή και δεν συνέβη σε μία συγκεκριμένη χρονιά.

Γιατί τους έφτιαχναν τρομακτικά πρόσωπα;

Τα τρομακτικά πρόσωπα δεν δημιουργήθηκαν απλώς επειδή «έτσι είναι πιο Halloween».

Η παλιότερη παράδοση συνδεόταν με τις πεποιθήσεις για πνεύματα και υπερφυσικά όντα. Ένα άσχημο ή τρομακτικό πρόσωπο μπορούσε να λειτουργήσει συμβολικά ως κάτι που φοβίζει ή απομακρύνει τα κακά πνεύματα.

Με την πάροδο του χρόνου, όμως, το στοιχείο του φόβου έγινε περισσότερο διασκέδαση.

Και κάπως έτσι, ένα φανάρι που κάποτε συνδεόταν με πνεύματα κατέληξε να βρίσκεται έξω από σπίτια, με παιδιά να διασκεδάζουν προσπαθώντας να φτιάξουν το πιο τρομακτικό πρόσωπο.

Γιατί βάζουμε φως μέσα στην κολοκύθα;

Η απάντηση βρίσκεται στην ίδια την αρχή της παράδοσης.

Το σκαλισμένο λαχανικό ήταν φανάρι. Το εσωτερικό του αδειαζόταν ώστε να μπορεί να τοποθετηθεί ένα κερί.

Οι τρύπες που σχημάτιζαν τα μάτια και το στόμα άφηναν το φως να περνάει και δημιουργούσαν ένα παράξενο, φωτεινό πρόσωπο.

💡 «Ήξερες ότι…»

Υπάρχει και «Jack-o’-lantern» μανιτάρι!

Jack-o’-lantern mushroom (Omphalotus illudens) με βιοφωταύγεια
Photo: Alex Abair / Wikimedia Commons

Το όνομα jack-o’-lantern χρησιμοποιείται και για ορισμένα πορτοκαλί μανιτάρια του γένους Omphalotus.

Ορισμένα από αυτά παρουσιάζουν βιοφωταύγεια, δηλαδή μπορούν να εκπέμπουν μια χαρακτηριστική λάμψη στο σκοτάδι.

Υπάρχει όμως ένας πολύ σημαντικός λόγος να μην τα μπερδέψει κανείς με βρώσιμα μανιτάρια: είναι δηλητηριώδη.

Στην Αγγλία υπήρχε ένα πολύ διαφορετικό όνομα για τα φαναράκια από γογγύλι

Στο Worcestershire της Αγγλίας έχει καταγραφεί η ονομασία «Hoberdy’s Lantern» για ένα φανάρι που συνδεόταν με το will-o’-the-wisp. Ο λαογράφος Jabez Allies κατέγραψε την ονομασία αυτή ήδη από τον 19ο αιώνα.

Το 1879 ο Jack-o’-lantern εμφανίστηκε σε παιδικό βιβλίο ως κακό παιδί

Στο Funny Nursery Rhymes, που εκδόθηκε το 1879, εμφανίζεται ο «Master Jack o’ Lantern», ένας πονηρός και παραπλανητικός χαρακτήρας.

Η συγκεκριμένη χρήση είναι ενδιαφέρουσα, επειδή δείχνει ότι το όνομα Jack-o’-lantern είχε ήδη αποκτήσει μια σύνδεση με την ιδέα του μυστηριώδους και του απατηλού.

Το Jack-o’-lantern δεν ήταν μόνο για το Halloween

Jack-o’-lantern και γαλοπούλα σε εξώφυλλο του Harper’s Young People για το Thanksgiving, 1891
Illustration: Frank Ver Beck / Harper’s Young People, 1891

Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Jack-o’-lantern είχε ήδη περάσει και σε άλλες φθινοπωρινές γιορτές. Σε δημοσίευμα των New York Times το 1895, ένα αναμμένο Jack-o’-lantern αναφέρεται στο πλαίσιο εορτασμού του Thanksgiving.

Αυτό δείχνει ότι το αντικείμενο δεν είχε ακόμη περιοριστεί αποκλειστικά στη χρήση που του δίνουμε σήμερα.

Ο Hawthorne χρησιμοποίησε τον όρο ήδη από το 1835

Ο Nathaniel Hawthorne χρησιμοποίησε τον όρο jack-o’-lantern στο διήγημά του The Great Carbuncle, που δημοσιεύτηκε στη συλλογή Twice-Told Tales το 1837.

Η χρήση του όρου εκεί δεν αφορά απαραίτητα μια σκαλισμένη κολοκύθα όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Ο όρος είχε και παλιότερες σημασίες που συνδέονταν με παράξενα φωτεινά φαινόμενα, όπως τα will-o’-the-wisp.

Η αναφορά αυτή δείχνει ότι η λέξη jack-o’-lantern είχε ήδη χρησιμοποιηθεί στη λογοτεχνία πριν καθιερωθεί ως η ονομασία της σκαλισμένης κολοκύθας του Halloween.

Φτιάξε τη δική σου Halloween κολοκύθα!

Αν θέλεις να δοκιμάσεις την παράδοση στο σπίτι, δεν χρειάζεται να δημιουργήσεις ένα περίπλοκο σχέδιο.

Μια κολοκύθα, ένα κατάλληλο εργαλείο για το σκάλισμα και λίγη φαντασία αρκούν για να ξεκινήσεις.

Αν θέλεις κάτι πιο εύκολο, μπορείς να σχεδιάσεις πρώτα το πρόσωπο πάνω στην κολοκύθα και στη συνέχεια να το χαράξεις προσεκτικά.

Για τα παιδιά, που φυσικά δεν πρέπει να χρησιμοποιούν μαχαίρια, υπάρχει και μια πολύ πιο απλή λύση: μπορούν να ζωγραφίσουν ή να διακοσμήσουν την κολοκύθα χωρίς να τη σκαλίσουν.

Ένα έτοιμο κιτ για το σκάλισμα

Αν θέλεις να δοκιμάσεις το παραδοσιακό σκάλισμα, υπάρχει το Legami Halloween Pumpkin Carving Kit – Carve & Scare , ένα ειδικό σετ με εργαλεία για κολοκύθες και υλικά που βοηθούν στη δημιουργία του σχεδίου.

Έτσι, αντί να ψάχνεις ξεχωριστά εργαλεία, έχεις ένα μικρό σετ ειδικά φτιαγμένο για το Halloween.

Και για λίγη επιπλέον διακόσμηση

Αν δεν θέλεις να μείνεις μόνο στο κλασικό σκαλισμένο πρόσωπο, μπορείς να προσθέσεις και μερικές μικρές Halloween λεπτομέρειες γύρω από την κολοκύθα.

Για παράδειγμα, τα Fun World Halloween αυτοκόλλητα με στρας , με σχέδια όπως κολοκύθα, φάντασμα και νυχτερίδα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να συμπληρώσουν τη διακόσμηση.

Έτσι, ακόμη και μια απλή κολοκύθα μπορεί να γίνει μέρος μιας ολόκληρης Halloween γωνιάς στο σπίτι.

Πηγές

Library of Congress – The Origins of Halloween Traditions | National Museum of Ireland – Ghost Turnip | National Geographic – The twisted transatlantic tale of American jack-o’-lanterns | Limerick Chronicle, 1837 – Country Life | New World Encyclopedia - Pumpkin | Omphalotus – πληροφορίες για το jack-o’-lantern μανιτάρι | Cambridge Core – The Friar’s Lantern and Friar Rush | Wikipedia - Jack-o'-lantern